Archives de catégorie : Billets multilingues

Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922 : entretien avec les soeurs General = συνεντευξη με τις αδελφες Ζενεραλ

En 2013, le corpus sonore “Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922″ a été déposé conjointement au sein des Archives historiques de l’île de Syros et à la phonothèque de la MMSH et traités à la phonothèque en langue grecque et française. Les notices en langue française sont accessibles sur la base de données Ganoub, celles en langue grecque le sont aux  Archives historiques de l’île de Syros et sur les Carnets de la phonothèque, sous forme de billets.

Notice en langue française : Deux soeurs, issues d’une famille de réfugiés sur l’île de Syros, évoquent les récits de leur  père Zosef General qui a vécu l’incendie de Smyrne à l’âge de 27 ans 

Δύο αδελφές από προσφυγική οικογένεια, μας αφηγούνται την ζωή του πατέρα τους Ζοζέφ Ζενεράλ που έζησε την καταστροφή της Σμύρνης στην ηλικία των 27 χρονών. Ηχογραφήθηκε στις 8 Αυγούστου του 2001 στην Σύρο από την ιστορικό Κατιλένα Σταθάκου  για την συλλογή προφορικών μαρτυριών “Μικρασιάτες πρόσφυγες του 1922 στη Σύρο“ 1

Οι αδελφές Ζενεράλ, η Αντουανέτα και η Ελεονώρα, αφηγούνται την ιστορία του πατέρα τους Ζοζέφ-Ιωσήφ Ζενεράλ  από τη Σμύρνη, που επιβίωσε από την μεγάλη πυρκαγιά του 1922.  Η Αντουανέτα Zενεράλ γεννήθηκε στην Ερμούπολη της Σύρου το 1928 και εργάστηκε σε υπηρεσία ηλεκτροδότησης. Η Ελεονόρα Ζενεράλ γεννήθηκε το 1931, επίσης στην Ερμούπολη  και δούλευε σαν έμπορος ψιλικών. Ο Ζοζέφ γεννήθηκε στη Μασσαλία το 1895 και τέλειωσε το γαλλικό γυμνάσιο, ενώ ο πατέρας του ήταν Γάλλος και δούλευε στους γαλλικούς σιδηροδρόμουs. Μετά από χρόνια, εγκαταστάθηκαν στο προάστιο Μπουρνόβα της Σμύρνης. Ο Ζοζέφ  δούλευε εκεί σαν ηλεκτρολόγος και είχε καλή οικονομική κατάσταση. Η συμβίωση με τους Τούρκους ήταν ήρεμη, είχαν προσωπικές σχέσεις και συνεργαζόντουσαν συχνά. Toν Φεβρουάριο του 1922, παντρεύτηκε μία κοπέλα με το πατρώνυμο Ψύλλα από την γειτονιά Κορδελιό, ενώ οι γονείς της είχαν καταγωγή από Χίο. Επτά μήνες μετά  έγινε το μεγάλο πογκρόμ και η ομαδική φυγή. Οι αδελφές Ζενεράλ ανακαλούν τις ημέρες της καταστροφής από αφηγήσεις του Ζοζέφ : επικρατούσε πανικός, καιγόταν όλη η προκυμαία της Σμύρνης και ο τούρκικος στρατός σκότωνε τους άντρες που προσπαθούσαν να επιβιβαστούν στα πλοία. Χάρη στη βοήθεια ενός Ιταλού, ο Ζοζέφ κατάφερε να φυγαδέψει την οικογένειά του σε ένα βαπόρι. Μέσα στη βάρκα, εκτός από την έγκυο γυναίκα του, ήταν και η μητέρα του και οι δύο αδελφές του. Επιλέξανε τη Σύρο για εγκατάσταση γιατί είχαν εκεί εύπορους συγγενείς από τη μεριά της γυναίκας του και ευελπιστούσαν σε μια βοήθεια. Όμως οι συγγενείς δεν ήταν τελικά πρόθυμοι να τους βοηθήσουν και τους εκμεταλλεύτηκαν δεδομένου ότι  δούλευαν σ’αυτούς σαν υπηρέτες. Τα πρώτα χρόνια ήταν πολύ δύσκολα αφού ο Ζοζέφ ήταν άνεργος και οι συριανοί τους αντιμετώπιζαν με καχυποψία. Συχνά  τους χαρακτήριζαν “τουρκόσπορους” και τις γυναίκες “πρόστυχες”. Αργότερα ο Ζοζέφ κατάφερε να βρει δουλειά σαν ηλεκτρολόγος και με τη βοήθεια των αποζημιώσεων που τους έδινε το ελληνικό κράτος, έκτισαν ένα σπίτι στη συνοικία του Αγίου Νικολάου. Στην Κατοχή, η οικογένεια εξαθλιώθηκε από την πείνα. Οι αδελφές Ζενεράλ θυμούνται ένα γεύμα που είχε  τσουκνίδες βρασμένες  με θαλασσινό νερό λόγω έλλειψης αλατιού. Σύμφωνα με τις ίδιες, η Σύρος ήταν μία πόλη που υπερείχε πολιτιστικά σε σύγκριση με τα υπόλοιπα νησιά, λόγω της οικονομικής της ανάπτυξης και της κινητικότητας του λιμανιού της. Υπήρχε μια ευρωπαϊκή επιρροή στο ντύσιμο, οι άντρες δεν φορούσαν βράκες αλλά παντελόνια, επικρατούσε κυρίως η κλασσική και λιγότερο η δημοτική μουσική και ταυτόχρονα λειτουργούσε το δημοτικό Θέατρο «Απόλλων» όπου ανέβαζαν πολλές γνωστές παραστάσεις και όπερες του εξωτερικού. Το ζεύγος Ζενεράλ έκανε πέντε παιδιά : την Υβόνη, την Κατίνα (που πέθανε μικρή), την  Αντουανέτα, την Ελεονώρα και τον Αντώνη. Η μητέρα πέθανε στα 58 της χρόνια  από εγκεφαλικό. Ο Ζοζέφ πέθανε το 1984 όταν ήταν 89 χρονών. Υπήρξε υποστηρικτής του Βενιζέλου και αργότερα κεντρώος. Στο τέλος της συζήτησης παρεμβαίνει και ο Ευάγγελος Κωσταντίνου Mανωλάs, ο σύζυγος της Αντουανέτας, που γεννήθηκε στις 25 Mαρτίου του 1923 στη Νάξο  και οι γονείς του ήταν από τα Βουρλά της επαρχίας Σμύρνης. 

Crédits photographiques : portrait de la famille General en 1923. La photographie a été déposée à la phonothèque de la MMSH. Toutes les photographies de cette collection sont diffusées avec l’autorisation des témoins, elles sont déposées à la phonothèque de la MMSH et aux archives des Cyclades. (CC BY-NC).

  1. H συλλογή προφορικών μαρτυριών “Μικρασιάτες πρόσφυγες του 1922 στη Σύρο“  κατατέθηκε σε συνεργασία με το Ιστορικό Αρχείο Κυκλάδων της Σύρου στην  Φωνοθήκη του Κέντρου Μεσογειακών και Ανθρωπιστικών Σπουδών (maison méditerranéenne des sciences de l’homme). Οι προφορικές μαρτυρίες έγιναν στο πλαίσιο του προγράμματος “H πόλη στους νεότερους χρόνους” με επικεφαλής τον καθηγητή νεότερης ιστορίας, Χρήστο Λούκο, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών []

Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922 : entretien avec Vasilia Tsaousoglou et sa fille = συνομιλια με την Βασιλεια Τσαουσογλου και την κορη της

En 2013, le corpus sonore “Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922″ a été déposé conjointement au sein des Archives historiques de l’île de Syros et à la phonothèque de la MMSH et traités à la phonothèque en langue grecque et française. Les notices en langue française sont accessibles sur la base de données Ganoub, celles en langue grecque le sont aux  Archives historiques de l’île de Syros et sur les Carnets de la phonothèque, sous forme de billets.

Notice en langue française : Vasilia Tsaousoglou, réfugiée de la première génération, évoque la catastrophe de Smyrne qu’elle a vécu en 1922, avec le soutien de sa fille 

Η Βασιλεία Τσαούσογλου, πρόσφυγας πρώτης γενιάς, αφηγείται τα γεγονότα της μικρασιατικής καταστροφής με την βοήθεια της κόρης της, όπως τα έζησε η ίδια το 1922
Ηχογραφήθηκε στις 7 Αυγούστου του 2001 στην Σύρο από την ιστορικό Κατιλένα Σταθάκου  για την συλλογή προφορικών μαρτυριών “Μικρασιάτες πρόσφυγες του 1922 στη Σύρο“ 1

H Bασιλεία Τσαούσογλου μας μεταφέρει τις μνήμες της, πριν και μετά την Mικρασιατική Kαταστροφή. Στη συζήτηση βοηθά και η κόρη της συμπληρώνοντας τα κενά μνήμης της. Η Βασιλεία γεννήθηκε το 1909 στο Λιβίσι της Μικρἀς Ασίας. Ο πατέρας της λεγόταν Μάρκος Χατζηστεφάνου, καπνέμπορος στο επάγγελμα και η μητέρα της Κοραλία, η οποία έκανε τέσσερα παιδιά : τρία αγόρια και ένα κορίτσι. Οι μνήμες από την παιδική ηλικία είναι θολές, θυμάται πως έμαθε γράμματα από δασκάλες που ερχόντουσαν στο σπίτι και ότι το Λεβίσι ήταν μια πόλη μικτή με αρκετούς Τούρκους. Λίγο πριν την καταστροφή, φίλοι Τούρκοι τους είχαν προειδοποιήσει να φύγουν γιατί ο τουρκικός στρατός ήταν έτοιμος για μεγάλη επίθεση.  Το 1922, κατά την διάρκεια των γεγονότων, όλη η οικογένεια επιβιβάστηκε σε καράβι και καταλήξανε στη Σύρο. Στην αρχή οι συνθήκες ζωής ήταν πολύ δύσκολες. Ο πατέρας της Μάρκος έπαθε εγκεφαλικό με αποτέλεσμα να τυφλωθεί. Έκτοτε, κυκλοφορούσε με ένα μαύρο πανί στο ένα μάτι και όλοι τον φώναζαν περιπαιχτικά μονόφθαλμο. Αργότερα, νοικιάσανε ένα σπίτι στην Κοίμηση και δεν δέχτηκαν να πάνε στον προσφυγικό συνοικισμό, όπου τους πρόσφεραν σπίτι. Η Κοραλία δούλευε σε σπίτια και έραβε. Όταν έλειπε από το σπίτι, έστελνε την Βασιλεία σε μία πλούσια οικογένεια της συνοικίας όπου μάθαινε νοικοκυριό. Η Κοραλία προσπαθούσε να μορφώσει την κόρη της και της πήρε, με το κομπόδεμα που μάζευε, μια δασκάλα για να της μάθει γράμματα, ενώ τα αγόρια της οικογένειας, πηγαίνανε στο σχολείο τα πρωινά και τα απογεύματα ήταν μαθητευόμενοι· ο ένας δούλευε σε έναν παπουτσή και ο άλλος σε έναν μαραγκό. Η Βασιλεία συνέχισε να δουλεύει στην ίδια οικογένεια μέχρι που παντρεύτηκε τον Ευριπίδη Τσαούσογλου. Ο Ευριπίδης είχε έρθει από την Αγία Φωτεινή της Σμύρνης. Ήταν έμπορος και είχε καΐκια που φόρτωναν εδώδιμα-αποικιακά προϊόντα. Στη Σύρο κατασκεύαζαν σακούλες με αλευρόκολλα και χαρτί. Όταν ο Ευριπίδης και η Βασιλεία παντρεύτηκαν, έφτιαξαν ένα σπίτι στον Άγιο Νικόλαο. Έκαναν έξι παιδιά, μία κόρη και πέντε αγόρια, από τα οποία πέθαναν τα τρία.

Vasilia Tsaousoglou, réfugiée de la première génération évoque la catastrophe de Smyrne qu’elle a vécu en 1922
Portrait de Vasilia Tsaousoglou devant sa maison à Syros

Crédits photographiques : portraits de Vasilia Tsaousoglou. Les photographies de Christos Tsaousoglou ont été déposées à la phonothèque de la MMSH. Toutes les photographies de cette collection sont diffusées avec l’autorisation des témoins, elles sont déposées à la phonothèque de la MMSH et aux archives des Cyclades. (CC BY-NC).

  1. H συλλογή προφορικών μαρτυριών “Μικρασιάτες πρόσφυγες του 1922 στη Σύρο“  κατατέθηκε σε συνεργασία με το Ιστορικό Αρχείο Κυκλάδων της Σύρου στην  Φωνοθήκη του Κέντρου Μεσογειακών και Ανθρωπιστικών Σπουδών (maison méditerranéenne des sciences de l’homme). Οι προφορικές μαρτυρίες έγιναν στο πλαίσιο του προγράμματος “H πόλη στους νεότερους χρόνους” με επικεφαλή τον καθηγητή νεότερης ιστορίας, Χρήστο Λούκο, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών []

Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922 : συνεντευξη με τον Χρυσανθο Βαγιανο = entretien avec Chrysanthos Vagianos

En 2013, le corpus sonore “Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922″ a été déposé conjointement au sein des Archives historiques de l’île de Syros et à la phonothèque de la MMSH et traités à la phonothèque en langue grecque et française. Les notices en langue française sont accessibles sur la base de données Ganoub, celles en langue grecque le sont aux Archives historiques de l’île de Syros et sur les Carnets de la phonothèque, sous forme de billets.

Notice en langue française : Chrysanthos Vagianos, réfugié de la deuxième génération, évoque les récits de son père Kostantinos Vagianos qui a vécu la Grande Catastrophe à l’âge de 14 ans

Ο Χρύσανθος Βαγιανός  πρόσφυγας δεύτερης γενιάς ανακαλεί τις αναμνήσεις του  από την ζωή του πατέρα του Κωσταντίνου Βαγιανού ο οποίος έζησε την μικρασιατική καταστροφή στην ηλικία των 14 χρονών
Ηχογραφήθηκε στις 9 Αυγούστου του 2001 στην Σύρο από την ιστορικό Κατιλένα Σταθάκου1

O Χρύσανθος Βαγιανός γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Ερμούπολη της Σύρου το 1956. Μας αφηγείται την ιστορία του πατέρα του, Κωνσταντίνου Βαγιανού, μικρασιάτη πρόσφυγα που γεννήθηκε περίπου το 1907-1908. Την εποχή των γεγονότων, ο συνονόματος παππούς του Χρύσανθου και η γιαγιά του Ελένη ζούσαν στην Σύλλη που ήταν μία περιοχή λίγο έξω από το Ικόνιο. Είχαν έξι παιδιά: τον Ιορδάνη, τον Δημήτρη, τον Κωνσταντίνο (τον πατέρα του Χρύσανθου), την Βάγια, την Ανθούλα και την Χρυσούλα. O Κωνσταντίνος σπούδασε σε μικτό σχολείο με  Τούρκους και  Έλληνες. Σύμφωνα με τις αφηγήσεις του πατέρα του, στο σχολείο μάθαιναν καλλιγραφία, ξένες γλώσσες και η συμβίωση τους ήταν αρμονική. Κατά την διάρκεια του Ραμαζανίου, κάποιες φορές μοιράζονταν το γεύμα τους μαζί στα κρυφά. Η οικογένεια Βαγιανού ζούσε καλά και είχαν ένα ιδιόκτητο διώροφο σπίτι. Μετά την καταστολή και τους διωγμούς εναντίον των Ελλήνων, ο στρατηγός του τούρκικου στρατού που έφτασε στην Σύλλη, εγκαταστάθηκε στο πρώτο όροφό του σπιτιού. Για καλή τους τύχη, ο στρατηγός είχε ζήσει στην Θεσσαλονίκη και ήταν φιλικά προσκείμενος στους Έλληνες. Ο Χρύσανθος (που δεν είναι ξεκάθαρο πότε και που πέθανε, μάλλον στην Καισάρεια, στην εξορία) ήταν απών και ο στρατηγός βοήθησε την Ελένη, στην παραγωγή και πώληση ρακής για να ανταπεξέλθουν οικονομικά. Όταν η κατάσταση έγινε ασφυκτική, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη Σύλλη. Η οικογένεια εμπιστεύτηκε τα τιμαλφή αντικείμενα στους Τούρκους γείτονες που ζούσαν κοντά, με την σκέψη ότι μία μέρα θα γυρίσουν πίσω. Έτσι λοιπόν, η Ελένη και τα πέντε παιδιά της (τον πρωτότοκο από τα έξι, τον είχαν στείλει στην εξορία και τον βρήκαν αργότερα), ταξίδεψαν για την παραθαλάσσια πόλη  Μερσίνη με σκοπό να βρουν μία θέση στα καράβια που πήγαιναν στην Ελλάδα. Toν Δεκέμβριο του 1922 σε αντάλλαγμα με πολλά νομίσματα χρυσού η οικογένεια κατάφερε να επιβιβαστεί σε ένα κατάμεστο καράβι. Το ταξίδι διήρκεσε 22 μέρες και πολλοί επιβάτες νόσησαν ή είχαν ήδη μολυνθεί από τύφο. Επειδή υπήρχε ο φόβος της μετάδοσης, καίγανε τους νεκρούς στο κατάστρωμα. Κατά την διάρκεια της συνέντευξης, O Χρύσανθος μας δείχνει ένα παλιό οθωμανικό διαβατήριο της οικογένειας του και κάποιες σημειώσεις : “Στις 6  Ιανούαριου του 1923 το καράβι φτάνει στον Πειραιά και εκεί η αστυνομία τους βάζει σε καραντίνα για 8 μέρες. Έπειτα η οικογένεια μεταφέρεται στο Ναυπλιο.  Eκεί πεθαίνει από τύφο η μία αδελφή η Ειρήνη.” Δεν γνωρίζουμε ακριβώς για ποιο λόγο βρέθηκαν στην Σύρο, ο Χρύσανθος υποθέτει πως εγκαταστάθηκαν εκεί, γιατί είχαν ένα θείο που είχε καλή σχέση με τον διευθυντή του Αμερικάνικου ορφανοτροφείου και μπόρεσε να τους περιθάλψει και να τους βοηθήσει. Τελειώνοντας, ο Χρύσανθος αναφέρει πως όλη η  οικογένεια ενσωματώθηκε στην ελληνική κοινωνία: ο Ιορδάνης  έγινε επιχειρηματίας, ο Δημήτριος ασχολήθηκε με το εμπόριο, η Βάγια σπούδασε δικηγόρος, η Χρυσούλα έγινε οδοντίατρος. Ο πατέρας του Χρύσανθου, ο Κωσταντίνος έγινε επίσης έμπορος και παντρεύτηκε την Αλεξάνδρα Σφηνάκη  από την Νάξο. Απόκτησαν δύο παιδιά, τον Χρύσανθο και την Ελένη.

 Crédits photographiques de l’image à la Une : portrait de Chrysanthos Vagianos. La photographie de Konstadinos Vagianos  a été déposée à la phonothèque de la MMSH (CC BY-NC-BY).

  1. H συλλογή προφορικών μαρτυριών “Μικρασιάτες πρόσφυγες του 1922 στη Σύρο“  κατατέθηκε σε συνεργασία με το Ιστορικό Αρχείο Κυκλάδων της Σύρου στην  Φωνοθήκη του Κέντρου Μεσογειακών και Ανθρωπιστικών Σπουδών (maison méditerranéenne des sciences de l’homme). Οι προφορικές μαρτυρίες έγιναν στο πλαίσιο του προγράμματος “H πόλη στους νεότερους χρόνους” με επικεφαλή τον καθηγητή νεότερης ιστορίας, Χρήστο Λούκο, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών []

Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922 : Συνεντευξη της Ευθυμιας Κεχαγια = entretien avec Euthimia Kehagia

En 2013, le corpus sonore “Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922″ a été déposé conjointement au sein des Archives historiques de l’île de Syros et à la phonothèque de la MMSH et traités à la phonothèque en langue grecque et française. Les notices en langue française sont accessibles sur la base de données Ganoub, celles en langue grecque le sont aux Archives historiques de l’île de Syros et sur les Carnets de la phonothèque, sous forme de billets.

Notice en langue française : Euthimia Kehagia, issue d’une famille de réfugiés sur l’île de Syros, évoque les récits de son père Nikolaos Kehagias qui a vécu l’incendie de Smyrne à l’âge de 13 ans

Η Ευθυμία Κεχαγιά κόρη του Νικόλαου Κεχαγιά αφηγείται την ζωή του πατέρα της που έζησε την καταστροφή της Σμύρνης στην ηλικία των 13 χρονών. Ηχογραφήθηκε στις 9 Αυγούστου του 2001 στην Σύρο από την ιστορικό Κατιλένα Σταθάκου1

H Ευθυμία Κεχαγιά μας μεταφέρει τις αναμνήσεις του πατέρα της Νίκου Κεχαγιά που έζησε την μικρασιατική καταστροφή στην ηλικία των 13 χρονών. Ο Νίκος γεννήθηκε περίπου το 1907 και προερχόταν από μία τετραμελή οικογένεια όπου ζούσαν όλοι μαζί, στο δικό τους σπίτι, σε ένα μικρό χωριό κοντά στην Σμύρνη. Το 1922 οι τούρκικες αρχές τους ανάγκασαν να πουλήσουν γρήγορα το σπίτι και την περιουσία τους  και να φύγουν για την πόλη της Σμύρνης. Όταν μετά από λίγο έγινε η καταστροφή, η οικογένεια έκρυψε τις οικονομίες της και κάποια τιμαλφή αντικείμενα, μέσα σε μία βάρκα και καταφέρανε να ξεφύγουν. Η πρώτη τους στάση ήταν στην Μυτιλήνη. Η συνθήκες διαβίωσης ήταν ανυπόφορες, η πόλη ήταν γεμάτη πρόσφυγες και ήταν αδύνατο να βρουν κατάλυμα για να μείνουν με αποτέλεσμα να  μετακομίσουν στην Αθήνα στην περιοχή του Βύρωνα. Με το προσφυγικό επίδομα καταφέρανε να αγοράσουν ένα μικρό σπίτι, το οποίο πούλησαν για να ενισχύσουν την προίκα της μεγαλύτερης κόρης τους. O γάμος έγινε στην Θεσσαλονίκη όπου εκεί μετακόμισε όλη η οικογένεια και ανοίξανε ένα ζαχαροπλαστείο στην Εγνατία οδό. Ο Νίκος Κεχαγιάς αισθανόταν όμως την ανάγκη να  χαράξει τον δικό του δρόμο, έτσι  πήγε  στην Σύρο και μαθήτευσε δίπλα σε ένα θείο του που ήταν διάσημος λουκουμοποιός. Παρόλο που στην αρχή, οι συριανοί ήταν καχύποπτοι με τους πρόσφυγες και το κλίμα δεν ήταν ευνοϊκό, έμαθε πολύ καλά την τέχνη της ζαχαροπλαστικής. Αργότερα προσπάθησε να μείνει και να εργαστεί στην Αθήνα αλλά τελικά επέστρεψε στην Σύρο, για να δημιουργήσει και να αναπτύξει την δική του επιχείρηση. Έφτιαχνε λουκούμια, τα έβαζε σε μεγάλα καλάθια και  τα πουλούσε σε γιορτές. Επίσης, πολλές φορές έπαιρνε την βάρκα του και πήγαινε στην Ικαρία για να τα πουλήσει στα παραδοσιακά πανηγύρια. Την δεκαετία του 1940 γνώρισε την γυναίκα του και άνοιξε ένα δικό του ζαχαροπλαστείο στο λιμάνι της Ερμούπολης. Στο τέλος της συνέντευξης, η Ευθυμία δίνει έμφαση στην αλληλεγγύη που έδειχναν οι πρόσφυγες μεταξύ τους και στην προσπάθεια διατήρησης της συλλογικής τους μνήμης.

Crédits photographiques de l’image à la une : portrait d’Euthimia Kehagia avec son mari vers 1960. Les photographies de madame Ntina Sikoutri ont été déposées à la phonothèque de la MMSH (CC BY-NC-BY).

  1. H συλλογή προφορικών μαρτυριών “Μικρασιάτες πρόσφυγες του 1922 στη Σύρο“  κατατέθηκε σε συνεργασία με το Ιστορικό Αρχείο Κυκλάδων της Σύρου στην  Φωνοθήκη του Κέντρου Μεσογειακών και Ανθρωπιστικών Σπουδών (maison méditerranéenne des sciences de l’homme). Οι προφορικές μαρτυρίες έγιναν στο πλαίσιο του προγράμματος “H πόλη στους νεότερους χρόνους” με επικεφαλή τον καθηγητή νεότερης ιστορίας, Χρήστο Λούκο, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών. []

Corpus des réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922 = Συλλογη προφορικων μαρτυριων μικρασιατων προσφυγων του 1922 στη Συρο

En 2013, le corpus sonore “Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922” a été déposé conjointement au sein des Archives historiques de l’île de Syros et à la phonothèque de la MMSH et traités à la phonothèque en langue grecque et française. Les notices en langue française sont accessibles sur la base de données Ganoub, celles en langue grecque le sont aux  Archives historiques de l’île de Syros et sur les Carnets de la phonothèque, sous forme de billets.

Notice corpus en langue française sur Ganoub.

To 2013 η συλλογή προφορικών μαρτυριών  “Μικρασιάτες πρόσφυγες του 1922 στη Σύρο  κατατέθηκε σε συνεργασία με το Ιστορικό Αρχείο Κυκλάδων της Σύρου στην Φωνοθήκη του Κέντρου Μεσογειακών και Ανθρωπιστικών Σπουδών (maison méditerranéenne des sciences de l’homme). Οι προφορικές μαρτυρίες έγιναν στο πλαίσιο του προγράμματος “H πόλη στους νεότερους χρόνους” με επικεφαλής τον καθηγητή νεότερης ιστορίας, Χρήστο Λούκο, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών. Η επεξεργασία και η τεκμηρίωση των μαρτυριών έχουν γίνει κυρίως στη γαλλική γλώσσα,  μπορούμε όμως να βρούμε  στην ελληνική, την περίληψη και τον τίτλο της κάθε μαρτυρίας.  Οι πληροφορίες, τα δεδομένα και  τα μεταδεδομένα της συλλογής  στη γαλλική γλώσσα είναι προσβάσιμα από τη βάση δεδομένων Ganoub, ενώ στην ελληνική γλώσσα είναι διαθέσιμα με τη μορφή μικρών άρθρων  στην  ενημερωτική ιστοσελίδα της φωνοθήκης Les carnets de la phonothèque.

Οι 29 συνεντεύξεις πραγματοποιήθηκαν  το 1994 έως το 2001 από την ιστορικό Κατιλένα Σταθάκου, την  αρχειονόμο και προϊσταμένη του Ιστορικού Αρχείου Κυκλάδων Αγγελική Ψιλοπούλου και την τραπεζικό υπάλληλο  Μαργαρίτα Καλουτά. Έξι ακόμα συνεντεύξεις έγιναν μεταγενέστερα, το 2015 από την βιβλιοθηκονόμο Ελένη Λούκου. Οι μαρτυρίες είναι από πρόσφυγες πρώτης και δεύτερης γενιάς που εγκαταστάθηκαν στη Σύρο μετά την μικρασιατική καταστροφή του 1922. Ακολουθήθηκε η μέθοδος της ελέυθερης συνέντευξης, αλλά με βάση  ειδικό ερωτηματολόγιο και κατά την εγγραφή χρησιμοποιήθηκε μαγνητόφωνο.

Liste des notices en langue française et billets en langue grecque :
Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922 :

7 août 2001, entretien avec Euthimia Tsaousoglou et sa fille = 7 Αυγούστου του 2001, συνομιλία με τη Βασιλεία Τσαούσογλου και την κόρη της : https://phonotheque.hypotheses.org/15109

9 août 2001, entretien avec Euthimia Kehagia = 9 Αυγούστου 2001, συνέντευξη με την Ευθυμία Κεχαγιά : https://phonotheque.hypotheses.org/15111

9 août 2001, entretien avec Chrysanthos Vagianos = 9 Αυγούστου 2001, συνέντευξη με τον Χρύσανθο Βαγιανό : https://phonotheque.hypotheses.org/15121

9 août 2001, entretιen avec Despina Dimou=9 Αυγούστου 2001, συνέντευξη με  τη Δέσποινα Δήμου : https://phonotheque.hypotheses.org/15672

8 août 2001, entretien avec Katerina Kardamitsi = 8 Αυγούστου 2001, συνέντευξη με την Κατερίνα Καρδαμίτση https://phonotheque.hypotheses.org/15667

 

 

Crédits photographiques : Syra , 1850,  Library of Congress. Pas de restriction de droits connues.

La recette du mois : les loukoums

Pour mieux faire connaître les archives sonores de la phonothèque de la MMSH, le dernier lundi du mois, nous vous faisons découvrir des recettes de cuisine enregistrées et révélées par les informateurs sur le terrain le dernier lundi du mois. La recette de la semaine est celle des loukoums. Elle a été rédigée en collaboration avec Hélène Loukou et Ariane Néroulidis, chargées de la valorisation de la collection sonore sur les Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros.

La phonothèque de la MMSH traite actuellement un fonds sonore enregistré auprès de témoins de la première et seconde génération de grecs qui ont fui la Turquie suite à la catastrophe de Smyrne en 1922 et se sont réfugiés sur l’île de Syros. Une partie d’entre eux ont travaillé comme pâtissiers sur l’île, avec comme spécialité le loukoum, tant est si bien qu’aujourd’hui Syros organise chaque année un festival du loukoum… Ce sont sans doute des grecs venus de l’île de Chios1 en 1832 qui ont apporté la recette sur l’île et ouvert des manufactures. Cette tradition s’est développée à Syros avec l’arrivée des réfugiés d’Asie-Mineure jusque dans les années 1960.  Certaines entreprises familiales ont été créées en Asie-Mineure bien avant les événements de 1922 et se sont perpétuées sur quatre générations jusqu’à aujourd’hui. Parmi les 29 entretiens de cette collection conservés à la phonothèque,  quatre confiseurs témoignent de cet essor : Christos Pavlidis, Giorgos Sikoutris, Nikolaos Kehagias, Evangelos Makropoulos,  Certains, comme Ilias Pavlidis, ont commencé à vendre des beignets sur la plage ou dans la rue, avant de créer leur propre pâtisserie. D’autres, comme Giorgos Sikoutris, originaire de Smyrne,  étaient déjà maîtres dans l’art des loukoums et ont contribué à faire du loukoum une spécialité locale2. Les saveurs des loukoums de Syros sont nombreuses, les plus courantes sont la rose, la pistache, la bergamote ou la noix de coco.

Si la recette n’est pas précisément indiquée dans les entretiens (secret de fabrication oblige) nous vous proposons d’écouter dans ce billet plusieurs histoires autour du loukoums et nous vous indiquons deux recettes – à la rose et à la pistache – qui s’en inspirent, au plus proche des ingrédients que les réfugiés pouvaient trouver sur l’île dans cette première partie du 20ème siècle.

Christos Pavlidis parle de ses parents, Ilias et Kalliopi, qui tenaient une pâtisserie sur le port de Smyrne. Après la grande catastrophe de 1922, ils survivent à Syros grâce à leur art, en se lançant comme vendeurs itinérants. Quelques années plus tard, Christos Pavlidis ouvre sa propre pâtisserie sur le port d’Ermoupoli, 40 rue Proïou.

Giorgos Sikoutris, né en 1907, est le grand-père de Agni Zissidou qui témoigne dans cet extrait. Sa famille avait un magasin de produits laitiers à Smyrne, c’est ainsi qu’il a appris à faire les loukoums alors qu’il savait à peine lire. En arrivant à Syros suite à la Catastrophe de 1922, Giorgos Sikoutris s’installe comme pâtissier et exerce ce métier jusqu’à sa mort en 1993.

Euthimia Kehagias, parle de son père Nikolaos Kehagias qui a quitté Smyrne à l’âge de 13 ans. Suite à la Catastrophe de 1922, ses parents s’installent à Thessalonique où ils ouvrent une pâtisserie. Désireux de créer sa propre entreprise, il se rend à Syros où il est aidé par des pâtissiers renommés, Apergis et Pagonis. Pour démarrer dans le métier, il collabore avec Giorgos Sikoutris (cf entretien n°4455). Ils commencent alors comme vendeurs itinérants, proposant leurs services lors des fêtes traditionnelles, puis ils louent un bateau pour faire du commerce sur l’île d’Icarie. Dans les années 1940, Nikolaos Kehagias ouvre sa propre pâtisserie sur le port d’Ermoupoli.

Loukoums à la rose et aux  pistaches 

Ingrédients : 75g de fécule de maïs (maïzena), 2 verres d’eau,  1 citron, 350g de sucre en poudre,  un peu de colorant alimentaire rouge3 et vert4 à laisser fondre dans un peu d’eau avec le colorant, 1 cl d’eau de rose,  des pistaches, du sucre glace, de la gélatine en feuille5

– Préparez un moule  rectangulaire pas trop haut (un moule à cake par exemple) pour une pâte d’une épaisseur d’environ 3 cm. Huilez le fond et les parois et saupoudrer d’un peu de fécule dans le fond.

– Dans une casserole, versez le sucre et le jus de citron, puis ajoutez le premier verre d’eau et faites chauffer à feu moyen, jusqu’à ébullition.

– Ajoutez en une fois la fécule délayée dans  le deuxième verre d’eau.

– Cuire à feu doux, sans cesser de remuer à l’aide d’une spatule en bois pendant 20 à 30 minutes.

– Dès que le sirop écume en surface, si le fond de la casserole ne se recouvre pas immédiatement, le sirop est alors suffisamment épais. Il faut faire attention à éviter la formation du caramel, car le sirop doit rester incolore.

– Ajoutez ensuite le colorant (mélangé à un peu de sucre glace et la gélatine diluée dans trois cuillères à soupe d’eau  ou eau de rose pour ceux à la rose ).

– Bien mélanger et cuire à nouveau 3 minutes,  versez la préparation dans le moule, incorporez à ce moment-là les pistaches si nécessaire.

– Lissez à la spatule, puis laissez reposer un moment le temps de refroidir.

– Coupez la pâte en dés à l’aide d’un couteau huilé à lame fine. Roulez au fur et à mesure dans un mélange moitié fécule moitié sucre glace. Renouvelez l’enrobage plusieurs fois si nécessaire.

Consultez l’index des recettes de cuisine publiées sur Les carnets de la phonothèque.

*****

A voir à Syros, l’exposition sur l’histoire du loukoum au Musée de l’industrie – Centre de la culture technique  d’Ermoupoli. Dans une vidéo de présentation du musée des familles de réfugiés de quatrième génération expliquent la fabrication et l’histoire des loukoums.

Pour fabriquer ces confiseries en plus grande quantité ou voir la technique en image, une vidéo d’un fabricant de loukoums de Syros reprend (en langue grecque) la recette pas à pas.

Crédits : Mathilde Bresc pour la réalisation de la recette et les photographies des loukoums

Crédits photographiques : Loukoums au citron, JaHoVil (Jacques), 2007. (CC BY-NC-SA 2.0) et photographie à la une Loukoums photographiés par Laetitia (CC BY-NC 2.0).

  1. Chios est une île grecque de la mer Égée proche des côtes turques, connue pour sa production de mastic, gomme naturelle issue de la sève de lentisque. []
  2. La pâtisserie Sikoutris a participé à l’exposition du Musée industriel d’Ermoupoli sur l’histoire de la pâtisserie. []
  3. bio à base de betterave. []
  4. bio à base d’épinards. []
  5. Ici nous avons utilisé de la gélatine bio par choix personnel, les feuilles d’agar agar fonctionnent très bien ou encore, la pectine  de fruits. []

Fuir Smyrne en bateau en 1922

En 2013, la phonothèque de la MMSH a numérisé et traité une collection sonore déposée par les Archives historiques des Cyclades (Grèce) portant sur les réfugiés de la catastrophe de Smyrne de 1922 sur l’île de Syros. Une série de billets présente ces entretiens en langues française, grecque et anglaise.

Plusieurs témoignages issus de la collection sur les Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922 évoquent la fuite en bateau des grecs de Smyrne et de sa région depuis les côtes d’Asie Mineure en septembre 1922. Sur les ports1 sont amarrés des bateaux grecs, français, américains et anglais qui vont transporter les grecs persécutés jusqu’en Grèce. Les récits de la fuite des réfugiés de la première et de la deuxième génération racontent les épreuves de la vie comme la  maladie,  la mort,  l’amitié ou encore l’amour.

Ceux qui habitent à l’intérieur des terres sont contraints de parcourir de longues distances à pied, en emportant seulement leurs enfants, comme la famille de Timonidou (entretien n°4465) qui est partie de la Haute-Mésopotamie jusqu’à Mersin ou encore la famille Chrisafidis (entretien n°4458) qui a fait le chemin d’Eskişehir jusqu’à Antalya. Ils racontent comment, pour éviter les mauvais traitements et les arrestations durant le voyage, ils échafaudent différentes ruses : les filles revêtent des vêtements d’homme, tandis que les garçons portent des pantalons plus courts pour paraître plus jeunes. Comme les autorités turques interdisent aux grecs de transporter des objets de valeur, les femmes cousent des pièces d’or dans le revers de leur jupon ou de leurs chaussettes, d’autres vont jusqu’à les avaler. Une fois obtenue une place – si convoitée – sur les bateaux surchargés, ils doivent encore affronter les dangers de la mer agitée et l’épidémie de typhus.

Ce billet reprend les récits directs et indirects de trois témoins : Despina Dimou, Despina Eleftheriadou et un réfugié qui a souhaité demeurer anonyme.

Despina Dimou est une réfugiée de la première génération originaire d’Aïvali, ville au nord-ouest de la mer Egée. Toute la famille a réussi à s’enfuir, à l’exception des grands-parents. Ils ont embarqué sur les bateaux nord-américains qui les ont conduit à Mytilène, sur l’île de Lesbos, située en face de la côte turque. Ils y ont vécu quelques temps puis se sont installés à Syros.

Despina Dimou : A Aïvali, des bateaux anglais et américains sont venus nous chercher.
Enquêtrice : Il y avait beaucoup de familles ?
Despina Dimou : Ceux qui voulaient partir, c’est à dire tous, puisqu’on pouvait pas rester, les turcs nous chassaient. Il m’est arrivé une aventure en route, comme on était des gens pieux, j’avais pris avec moi une icône… (l’informatrice se met à pleurer) (…) Ma mère avait de l’argent sur elle, des livres turques, qu’elle avait cousues dans l’ourlet de ses vêtements et les turcs n’ont rien remarqué. Mais ils lui ont pris autre chose, une petite montre je crois, qu’ils lui ont rendue par la suite en lui disant “nous ne prenons pas les accessoires féminins” Ils se sont comportés avec gentillesse, on ne peut pas dire le contraire. Mais nous, on tremblait comme des oiseaux. Puis on est partis à Mytilène.
Enquêtrice : Qu’est-ce que vous aviez pris d’autre avec vous ?
Despina Dimou : Pas grand chose : un matelas, une poule bouillie pour la manger.

Despina Eleftheriadou est une réfugiée de la deuxième génération. Elle raconte la fuite de ses parents originaires d’Istanbul (alors Constantinople) en reprenant le récit familial entendu dans sa jeunesse. Lors des événements de 1922, sa mère réussit à embarquer sur un bateau, avec sa mère et sa soeur. Sur le bateau elle rencontre son futur mari. A leur arrivée en Grèce à Ioannina, ils se marient et fondent une famille. Ils travaillent pendant 6 ans dans les usines de la région avant de s’installer à Syros.

Despina Eleftheriadou  : Ma mère m’a raconté : ils nous ont mis sur un bateau et nous avons voyagé pendant un mois. La saleté, nulle part où te laver, des poux, rien à manger… On pensait qu’on allait mourir sur le bateau.
Enquêtrice : Qui a réussi à s’enfuir dans votre famille?
Despina Eleftheriadou : Elle, sa mère, sa soeur…
Enquêtrice : Les femmes donc ?
Despina EleftheriadouToutes les femmes. Les hommes avaient été exilés et ils sont morts de faim et de soif.
Enquêtrice : Elles ont pu prendre des affaires avec elles ?
Despina EleftheriadouElles avaient seulement un matelas, qui nous a sauvé pendant l’Occupation car il était fait de laine à l’intérieur et ma mère fabriquait des vêtements pour les échanger dans des villages contre des pois chiches, du riz, de l’huile, des légumes… (…) Si vous savez ce que ces gens-là ont enduré : ils sont morts très fatigués et malheureux. (…)
Enquêtrice : Et qu’est-il arrivé après le bateau?
Despina EleftheriadouIls sont descendus à Ioannina et ils ont reçu de l’aide de l’Etat pour trouver un logement (…) C’est dans le bateau que ma mère a rencontré mon père. Il avait 17 ans et ils n’avaient pas réussi à l’attraper. Il avait dû s’enfuir car mon père était très malin. Elles étaient 6-7 femmes et il a proposé de les aider. Il dit à ma mère : “Tu me plais beaucoup et j’aimerais que tu deviennes ma femme”. Elle avait 14 ans.

Le troisième entretien présenté dans le billet a été enregistré auprès d’un réfugié de la première génération né à Ikonios en Asie Mineure. En 1922, il se dirige avec sa mère et ses trois frères et soeurs vers la ville de Mersin, sur la côte turque. Arrivés au port, sa mère cherche un moyen pour faire passer des pièces d’or par la douane. Elle fait alors appel à un voisin turc qui a eu une idée : il demande à sa mère d’amener des couteaux et autres ustensiles de cuisine avec de grands manches. Il ouvre une cachette dans les manches et cache les pièces à l’intérieur. Puis, ils en cache dans la doublure de leurs vêtements et leur fait avaler le reste. Ils réussissent à passer la douane sans être découverts. Ils voyagent ensuite dans un un bateau de transport où de milliers des gens sont entassés. Puis ils débarquent dans la ville de Nauplie, dans le Péloponnèse. Après un séjour à Tripoli, ils partent rejoindre des parents à Syros.

(extrait) L’informateur : Durant la catastrophe, nous sommes passés par Mersin. C’était le port où  les bateaux grecs arrivaient pour prendre  les réfugiés. Pour monter sur les bateaux nous devions passer la douane : ils nous avaient interdit de faire passer de l’or, mais nous pouvions emporter de la monnaie grecque, autant de billets qu’on voulait. Ma mère ne savait pas si en Grèce la monnaie turque allait être acceptée et elle s’inquiétait de savoir comment elle allait nourrir ses 4 enfants. On avait de l’or, beaucoup de pièces de livres turques, et elle réfléchissait à comment les faire passer à la douane (…)
Enquêtrice : En Grèce où êtes-vous allés ?
L’informateur : Avec le bateau, nous avons voyagé 7 jours et nous sommes arrivés à Nauplie. A Nauplie, ma mère a loué un logement. Après nous sommes allés à Tripoli, puis notre oncle a envoyé quelqu’un pour nous faire venir à Syros.

Crédits photographiques : photographie à la une Too crowded for comfort, 1921, Library of Congress. Pas de restrictions de droits connues.

Vignette de soundcloud : Smyrna, Silas and Anna Weaver Hertzler Papers. Middle East Photographs, 1919-20. HM1-197. Box 19 Folder 1 photo 1822. Mennonite Church USA Archives – Goshen. Goshen, Indiana. Pas de restrictions de droits connues.

  1. Dans les entretiens, quatre ports sont cités par les réfugiés : Antalya, Istanbul – anciennement Constantinople-, Izmir – anciennement Smyrne -, Mersin. []

Voulez-vous parler l’arabe ? Ecoutez… et répétez…

Des lectrices de la médiathèque de Berre-l’étang ont mené avec une bibliothécaireu au sein de l’espace documentation un projet de méthode de langue et d’exercices de prononciation. Celui-ci peut s’avérer très intéressant pour ceux qui cherchent à apprendre une langue avec des expressions de chaque jour, plus utiles que les phrases habituelles des méthodes qui vous permettent certes de réserver des chambres d’hôtel mais pas vraiment de parler de vous.

Cette série d’exercices a été créé de toute pièce dans le cadre d’un atelier composé de femmes de toutes origines, engagées dans un programme d’insertion porté par l’association GDID à Berre-l’Étang1. Le thème présenté ici est celui de la rencontre et des présentations mais d’autres thématiques viendront (nous les ajouterons à ce billet) et d’autres langues sont à venir.

Les participantes à l’atelier ont choisi leurs thématiques, écrit leurs textes sous Libre Office, enregistré les fichiers son, utilisé Audacity pour le montage et chargé les fichiers sous Archive.org en choisissant leur licence Creative Commons (BY-NC-SA). La plupart d’entre elles n’avaient jamais utilisé un  ordinateur ni enregistré quoi que soit… Voilà un bel usage du son comme moyen pédagogique pour apprendre et transmettre !

Les personnes intéressées par le projet peuvent contacter Corinne Cassé à la Médiathèque de Berre – Espace documentation et Internet, 2, rue Lafayette, 13130 Berre l’étang.  Tél : 04.42.74.93.85

Crédits photographiques : Image from page 200 of Arabic grammar, paradigms, literature, exercises and glossary (1895), Internet Archive, domaine public.

  1. Créé en 2008, le groupement GDID est constitué de trois associations unies par le même projet associatif Centremploi, Proxim’Services-Famillemplois et PAIS. sur Berre. []

Voyage au son de la Méditerranée = ταξιδευοντας με ηχους της μεσογειου

Ce billet est une présentation des activités de la Phonothèque de la MMSH en langue grecque. Notons qu’un certain nombre de notices sur Ganoub mentionnent la Grèce, à travers des récits de migrants, concerts, conférences… En collaboration avec les Archives des Cyclades, un corpus sur les réfugiés d’Asie Mineure sur l’île de Syros en 1922 en langue grecque est actuellement en cours de traitement par deux locutrices grecques. Voilà plusieurs raisons de mettre à l’honneur le berceau de la Méditerranée…

Η Φωνοθήκη του Κέντρου Μεσογειακών και Ανθρωπιστικών Σπουδών (Maison Méditerranéenne des Sciences de l’Homme-MMSH) έχει ως στόχο τη συγκέντρωση, από την ευρύτερη γεωγραφική περιφέρεια της Μεσογείου, ηχογραφήσεων που κρίνονται ότι έχουν αξία εθνολογική, κοινωνιολογική, γλωσσολογική, ιστορική, μουσικολογική και λογοτεχνική.

Τα τεκμήρια της Φωνοθήκης παρέχουν, από τη σκοπιά των προφορικών μαρτυριών, γνώσεις και πληροφορίες που δεν καλύπτονται από τις συμβατικές πηγές πληροφόρησης και συγχρόνως εμπλουτίζουν τις υπάρχουσες.

Οι ηχογραφήσεις έχουν κατατεθεί από ερευνητές που ασχολούνται με την προφορική ιστορία ή από συλλόγους που υποστηρίζουν την τοπική κληρονομιά.

Σε συνεργασία με τη Φωνοθήκη και ανάλογα με τις θεματικές οι ερευνητές ορίζουν τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες επιθυμούν να γίνεται η πρόσβαση των δεδομένων τους.

Η Φωνοθήκη μεταδίδει τα ακουστικά αρχεία, προσέχοντας ιδιαίτερα τα ευαίσθητα δεοντολογικά ζητήματα.

Τι μπορούμε να βρούμε στη Φωνοθήκη του MMSH ;

Στη Φωνοθήκη έχουν κατατεθεί πάνω από 7.000 ώρες ηχογραφήσεων από το 1950 έως σήμερα.

Οι ηχογραφήσεις βασίζονται σε τέσσερις άξονες :

– Άυλη πολιτιστική κληρονομιά

– Προφορική ιστορία, ζωντανές μαρτυρίες και συλλογικές αναμνήσεις

– Γλωσσική και πολιτιστική ταυτότητα

– Eπιστημολογία και μέθοδοι: εργαστήρια, σεμινάρια και μαθήματα

Πώς να ακούσουμε τις ηχητικές συλλογές ;

Η Φωνοθήκη είναι ανοικτή για το κοινό τις καθημερινές (επίσκεψη κατόπιν ραντεβού).

Μέσω της βάσης δεδομένων  Ganoub1, o χρήστης έχει τη δυνατότητα σύνθετης και απλής αναζήτησης και πρόσβασης στις τεκμηριωμένες πληροφορίες. Εάν δεν υπάρχουν δεοντολογικά ζητήματα, ο χρήστης μπορεί να ακούσει διαδικτυακά τις ηχογραφήσεις.

Μια Φωνοθήκη που λειτουργεί δικτυακά :

Η βάση Ganoub είναι προσβάσιμη από  τις παρακάτω πλατφόρμες αναζήτησης :

Η πλατφόρμα Le portail du patrimoine oral που έχει τη δυνατότητα ταυτόχρονης αναζήτησης σε δέκα ηχητικά αρχεία στη Γαλλία.

Η πλατφόρμα Isidore δίνει πρόσβαση σε ψηφιακά και ψηφιοποιημένα δεδομένα σε ποικίλες μορφές που αφορούν τον τομέα των Κοινωνικών και Ανθρωπιστικών Επιστημών.

Η πλατφόρμα Calames είναι ένας online κατάλογος με αρχεία και χειρόγραφα για την τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Από το Φεβρουάριο του 2014, η Φωνοθήκη  συμμετέχει στο πρόγραμμα Europeana Sounds. Το συγκεκριμένο πρόγραμμα συντονίζεται από τη British Library και συνεργάζεται με 24 εθνικές βιβλιοθήκες, ιδρύματα και ερευνητικά κέντρα που σχετίζονται με τον ήχο, σε 12 ευρωπαϊκές χώρες.

7184678297_efe5087bdd_z

Crédits photographiques :

Syros Port, 1961, Jamwillemsen. CC BY-NC-SA 2.0.

Spacecraft 2 TV-11967-1968, San Diego Air and Space Museum Archive. Pas de restrictions de droits connues.

  1. O Nότος στη αραβική γλώσσα []

Collecter le patrimoine immatériel au Yémen : à propos des difficultés du terrain : le cas du fonds Fatima Al-Baydani

Fatma Al-Baydani, chercheure yéménite, a donné le 12 février dernier à la MMSH une conférence qui présentait douze ans de terrain pour la collecte de littérature orale populaire à travers le Yémen.

Résumé de la conférence : En introduction, Claude Audebert, professeure de langue arabe à Aix-Marseille Université, introduit brièvement la conférencière, Fatima Al Baydani. Originaire de la ville d’Al-Bayda au Yémen, elle avait initialement suivi une formation de médecin . Issue d’une famille de poètes et de poétesses, celle-ci ne tarda  pas  à quitter la médecine  pour se lancer, dès la fin des années 1990, dans la collecte de la littérature orale à travers toutes les régions du Yémen. Dans sa conférence, Fatima al-Baydani a mis l’accent sur la méthode suivie pour mener ses enquêtes de terrain, évoquant les multiples difficultés qu’elle a pu rencontrer. Pour lancer le projet, elle n’a pu compter que sur ses propres deniers et avait dû former une équipe de 6 jeunes yéménites (3 femmes et 3 hommes) à la collecte sur le terrain afin d’établir un questionnaire d’enquête. Ses recherches privilégièrent les personnes âgées, tout particulièrement les troupes musicales féminines, les poètes et les conteurs. Ses collectes l’ont amenée à sillonner l’ensemble du pays, de la Tihama au Hadramaout et de Saada à Aden et à Socotra. Elle finit par obtenir quelques aides financières de la part des autorités locales au Yémen ou auprès d’ambassades étrangères. A partir de 2005, elle établit une fructueuse collaboration  avec le CEFAS (Centre français d’archéologie et de sciences sociales de Sanaa), ainsi qu’avec l’Ecole Normale Supérieure de Paris (ENS). En 2007, elle fonde l’association «  Mil Al Dahab », toute entière dédiée à la collecte du patrimoine immatériel, à sa préservation, sa diffusion  et sa valorisation. En 2014, cette association prend le nom de « Aydanout » en  en hommage à une chanteuse yéménite décédée en 2011. La conférence s’achève sur un diaporama retraçant différents moments de ses enquêtes de terrain et sur un échange avec les différents participants.

Dans sa conférence, Fatma Al-Baydani reprend point par point les difficultés qu’elle et son équipe ont rencontré au cours de leur collecte sur le terrain yéménite. Ces difficultés nous ont semblé intéressantes à signaler dans Les Carnets de la phonothèques car elles se retrouvent sur d’autres terrains pour la collecte du patrimoine culturel immatériel.

– A l’amorce d’un projet et tout au long de son évolution, les questions financières sont bien entendu centrales et vont conditionner la plupart des orientations. La plus grande partie des recherches de Fatma Al-Baydani ont été faites sur la base de ses deniers personnels. Cela d’autant plus qu’elle a souvent dû refuser l’aide financière en provenance de pays étrangers (Etats-Unis, pays du Golfe) car leurs institutions demandaient une exclusivité sur le patrimoine collecté, ce qui n’était pas envisageable pour elle et son équipe. De leur côté, les gouvernorats yéménites ne pouvaient pas toujours les soutenir. Certaines instances politiques du pays  ont accepté de participer à la prise en charge de l’hébergement ou des repas de l’équipe, d’autres n’ont pas souhaité apporter d’aide à l’entreprise en raison de ce que la collecte du patrimoine immatériel est controversée dans une partie de la société yéménite.

– En effet, pour une partie de la société yéménite aujourd’hui le chant, les comptines, la danse ou les contes sont interdits. Obstacle impossible à surmonter lorsque certains politiques ont connaissance de ces travaux : les collecteurs ont parfois dû quitter leur terrain en vitesse… D’autres fois, après avoir parcouru parfois des kilomètres dans la montagne, et une fois arrivés devant leur témoin, celui-ci refusait d’être enregistré, inquiété de ce qui pourrait se dire sur lui.

– Autre obstacle, l’interdiction d’enregistrer ou de filmer des femmes en train de danser ou de chanter. Les collecteurs ont trouvé une parade en choisissant parfois choisi de filmer uniquement les pieds d’une danseuse, enregistrant ensemble la danse et la musique.

– Les collecteurs, travaillant à retracer les conditions de production de ce qu’ils recueillaient,  se sont rendu compte que de nombreux hommes s’étaient approprié les chants ou les poésies créés par des femmes, rendant opaque l’identité véritable des auteurs des œuvres.  C’est parfois à la mort de ces hommes que l’on a compris que tel ou tel texte avait été écrit par son épouse, sa soeur ou sa grand-mère.

– L’entrée brutale d’appareillages modernes dans les dispositifs de l’enquête  a aussi introduit de nouveaux obstacles : certains témoins ont refusé les enregistrements ou même la prise de note. Dans ce cas, sans se laisser prendre de cours, les collecteurs ont appris par la transmission orale le chant, la poésie, la danse ou le conte, les ont appris par coeur jusqu’à les maîtriser pour en rendre possible le transfert par l’enregistrement au sein même de l’équipe de collecteurs.

– Le projet de Fatma Al-Baydani était de collecter le plus possible de textes oraux en langue dialectale. Or les collecteurs se sont rendu compte que face à un microphone, la population interrogée avait tendance à abandonner l’emploi de l’arabe dialectale pour l’arabe littéral, employé par la télévision et la radio. Ils ont donc essayé de travailler avec les témoins en profondeur et sur la durée pour que ceux-ci livrent le plus possible de textes en arabe dialectal.

– Au-delà de toutes les difficultés énoncées précédemment, l’instabilité de la situation politique du Yémen reste sans doute l’obstacle le plus difficile à surmonter. En effet, l’équipe de Fatma Al Badani a beaucoup souffert de la méfiance des autorités yéménites qui leur ont confisqué leur matériel à plusieurs reprise (appareil à photo, caméra …), voire ont parfois emprisonné les collecteurs (à Ta’izz ou Tihama). Cette instabilité politique met également un frein à la sauvegarde et à la valorisation du patrimoine immatériel ainsi qu’aux échanges culturels du pays au niveau international. Cette situation amplifiée par l’absence d’institution(s) officielle(s) chargé(es) de recueillir les archives au Yémen.

Pour toutes ces raisons, le dépôt des archives de  Fatma Al Badani à la phonothèque de la Maison méditerranéenne des sciences de l’homme est exceptionnel. Il est également important pour les chercheurs du domaine yéménite et plus largement pour tous ceux qui s’intéressent à la littérature et la poésie orale, à la transmission de bouche à oreille, au patrimoine culturel immatériel…
Nous la remercions de sa confiance.

Résumé de la conférence et billet rédigés par Louna Tourdert (lycéenne, en stage à la phonothèque en mars 2015), relecture d’Isabelle Grangaud et Michel Tuscherer (IREMAM).

Crédits photographiques : paysages du Yémen, Fatma Al Badanin