Archives de catégorie : grec

Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922 : συνέντευξη με τον Χρύσανθο Βαϊανο = entretien avec Chrysanthos Vaianos

En 2013, le corpus sonore “Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922″ a été déposé conjointement au sein des Archives historiques de l’île de Syros et à la phonothèque de la MMSH et traités à la phonothèque en langue grecque et française. Les notices en langue française sont accessibles sur la base de données Ganoub, celles en langue grecque le sont aux Archives historiques de l’île de Syros et sur les Carnets de la phonothèque, sous forme de billets.

Notice en langue française : Chrysanthos Vaianos, réfugié de la deuxième génération, évoque les récits de son père Kostantinos Vaianos qui a vécu la Grande Catastrophe à l’âge de 14 ans

Ο Χρύσανθος Βαϊανός πρόσφυγας δεύτερης γενιάς ανακαλεί τις αναμνήσεις του  από την ζωή του πατέρα του Κωσταντίνου Βαϊανού ο οποίος έζησε την μικρασιατική καταστροφή στην ηλικία των 14 χρονών
Ηχογραφήθηκε στις 9 Αυγούστου του 2001 στην Σύρο από την ιστορικό Κατιλένα Σταθάκου1

O Χρύσανθος Βαϊανός γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Ερμούπολη της Σύρου το 1956. Μας αφηγείται την ιστορία του πατέρα του, Κωνσταντίνου Βαϊανoύ, Μικρασιάτη πρόσφυγα που γεννήθηκε περίπου το 1907-1908. Την εποχή των γεγονότων, ο συνονόματος παππούς του Χρύσανθου και η γιαγιά του Ελένη ζούσαν στην Σύλλη που ήταν μία περιοχή λίγο έξω από το Ικόνιο. Είχαν δέκα παιδιά: τον Ιορδάνη, τον Δημήτρη, τον Κωνσταντίνο (τον πατέρα του Χρύσανθου), τον Βάγια, τον Νίκο, την Ανθούλα, την Χαρίκλεια, την Ειρήνη, την Μαρία  και την Χρυσούλα. O Κωνσταντίνος σπούδασε σε μικτό σχολείο με  Τούρκους και  Έλληνες. Σύμφωνα με τις αφηγήσεις του πατέρα του, στο σχολείο μάθαιναν καλλιγραφία, ξένες γλώσσες και η συμβίωση τους ήταν αρμονική. Κατά την διάρκεια του Ραμαζανίου, κάποιες φορές μοιράζονταν το γεύμα τους μαζί στα κρυφά. Η οικογένεια Βαϊανού ζούσε καλά και είχαν ένα ιδιόκτητο διώροφο σπίτι. Μετά την καταστολή και τους διωγμούς εναντίον των Ελλήνων, ο στρατηγός του τούρκικου στρατού που έφτασε στην Σύλλη, εγκαταστάθηκε στο πρώτο όροφό του σπιτιού. Για καλή τους τύχη, ο στρατηγός είχε ζήσει στην Θεσσαλονίκη και ήταν φιλικά προσκείμενος στους Έλληνες. Ο Χρύσανθος (που δεν είναι ξεκάθαρο πότε και που πέθανε, μάλλον στην Καισάρεια, στην εξορία) ήταν απών και ο στρατηγός βοήθησε την Ελένη, στην παραγωγή και πώληση ρακής για να ανταπεξέλθουν οικονομικά. Όταν η κατάσταση έγινε ασφυκτική, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη Σύλλη. Η οικογένεια εμπιστεύτηκε τα τιμαλφή αντικείμενα στους Τούρκους γείτονες που ζούσαν κοντά, με την σκέψη ότι μία μέρα θα γυρίσουν πίσω. Έτσι λοιπόν, η Ελένη και τα εννέα παιδιά της (τον πρωτότοκο από τα δέκα, τον είχαν στείλει στην εξορία και τον βρήκαν αργότερα), ταξίδεψαν για την παραθαλάσσια πόλη  Μερσίνη με σκοπό να βρουν μία θέση στα καράβια που πήγαιναν στην Ελλάδα. Toν Δεκέμβριο του 1922 σε αντάλλαγμα με πολλά νομίσματα χρυσού η οικογένεια κατάφερε να επιβιβαστεί σε ένα κατάμεστο καράβι. Το ταξίδι διήρκεσε 22 μέρες και πολλοί επιβάτες νόσησαν ή είχαν ήδη μολυνθεί από τύφο. Επειδή υπήρχε ο φόβος της μετάδοσης, καίγανε τους νεκρούς στο καζάνι του βαποριού. Κατά την διάρκεια της συνέντευξης, O Χρύσανθος μας δείχνει ένα παλιό οθωμανικό διαβατήριο της οικογένειας του και κάποιες σημειώσεις : “Στις 6  Ιανούαριου του 1923 το καράβι φτάνει στον Πειραιά και εκεί η αστυνομία τους βάζει σε καραντίνα για 8 μέρες. Έπειτα η οικογένεια μεταφέρεται στο Ναυπλιο.  Eκεί πεθαίνει από τύφο η μία αδελφή η Ειρήνη.” Δεν γνωρίζουμε ακριβώς για ποιο λόγο βρέθηκαν στην Σύρο, ο Χρύσανθος υποθέτει πως εγκαταστάθηκαν εκεί, γιατί είχαν ένα θείο που είχε καλή σχέση με τον διευθυντή του Αμερικάνικου ορφανοτροφείου και μπόρεσε να τους περιθάλψει και να τους βοηθήσει. Τελειώνοντας, ο Χρύσανθος αναφέρει πως όλη η  οικογένεια ενσωματώθηκε στην ελληνική κοινωνία: ο Ιορδάνης  έγινε επιχειρηματίας, ο Δημήτριος ασχολήθηκε με το εμπόριο, ο Βάγιας σπούδασε δικηγόρος, η Χρυσούλα έγινε οδοντίατρος. Ο πατέρας του Χρύσανθου, ο Κωσταντίνος έγινε επίσης έμπορος και παντρεύτηκε την Αλεξάνδρα Ξενάκη από την Νάξο. Απόκτησαν δύο παιδιά, τον Χρύσανθο και την Ελένη.

 Crédits photographiques de l’image à la Une : portrait de Chrysanthos Vaianos. La photographie de Konstadinos Vaianos  a été déposée à la phonothèque de la MMSH (CC BY-NC-BY).

  1. H συλλογή προφορικών μαρτυριών “Μικρασιάτες πρόσφυγες του 1922 στη Σύρο“  κατατέθηκε σε συνεργασία με το Ιστορικό Αρχείο Κυκλάδων της Σύρου στην  Φωνοθήκη του Κέντρου Μεσογειακών και Ανθρωπιστικών Σπουδών (maison méditerranéenne des sciences de l’homme). Οι προφορικές μαρτυρίες έγιναν στο πλαίσιο του προγράμματος “H πόλη στους νεότερους χρόνους” με επικεφαλή τον καθηγητή νεότερης ιστορίας, Χρήστο Λούκο, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών []

Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922 : Συνεντευξη της Ευθυμιας Κεχαγια = entretien avec Euthimia Kehagia

En 2013, le corpus sonore “Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922″ a été déposé conjointement au sein des Archives historiques de l’île de Syros et à la phonothèque de la MMSH et traités à la phonothèque en langue grecque et française. Les notices en langue française sont accessibles sur la base de données Ganoub, celles en langue grecque le sont aux Archives historiques de l’île de Syros et sur les Carnets de la phonothèque, sous forme de billets.

Notice en langue française : Euthimia Kehagia, issue d’une famille de réfugiés sur l’île de Syros, évoque les récits de son père Nikolaos Kehagias qui a vécu l’incendie de Smyrne à l’âge de 13 ans

Η Ευθυμία Κεχαγιά κόρη του Νικόλαου Κεχαγιά αφηγείται την ζωή του πατέρα της που έζησε την καταστροφή της Σμύρνης στην ηλικία των 13 χρονών. Ηχογραφήθηκε στις 9 Αυγούστου του 2001 στην Σύρο από την ιστορικό Κατιλένα Σταθάκου1

H Ευθυμία Κεχαγιά μας μεταφέρει τις αναμνήσεις του πατέρα της Νίκου Κεχαγιά που έζησε την μικρασιατική καταστροφή στην ηλικία των 13 χρονών. Ο Νίκος γεννήθηκε περίπου το 1907 και προερχόταν από μία τετραμελή οικογένεια όπου ζούσαν όλοι μαζί, στο δικό τους σπίτι, σε ένα μικρό χωριό κοντά στην Σμύρνη. Το 1922 οι τούρκικες αρχές τους ανάγκασαν να πουλήσουν γρήγορα το σπίτι και την περιουσία τους  και να φύγουν για την πόλη της Σμύρνης. Όταν μετά από λίγο έγινε η καταστροφή, η οικογένεια έκρυψε τις οικονομίες της και κάποια τιμαλφή αντικείμενα, μέσα σε μία βάρκα και καταφέρανε να ξεφύγουν. Η πρώτη τους στάση ήταν στην Μυτιλήνη. Η συνθήκες διαβίωσης ήταν ανυπόφορες, η πόλη ήταν γεμάτη πρόσφυγες και ήταν αδύνατο να βρουν κατάλυμα για να μείνουν με αποτέλεσμα να  μετακομίσουν στην Αθήνα στην περιοχή του Βύρωνα. Με το προσφυγικό επίδομα καταφέρανε να αγοράσουν ένα μικρό σπίτι, το οποίο πούλησαν για να ενισχύσουν την προίκα της μεγαλύτερης κόρης τους. O γάμος έγινε στην Θεσσαλονίκη όπου εκεί μετακόμισε όλη η οικογένεια και ανοίξανε ένα ζαχαροπλαστείο στην Εγνατία οδό. Ο Νίκος Κεχαγιάς αισθανόταν όμως την ανάγκη να  χαράξει τον δικό του δρόμο, έτσι  πήγε  στην Σύρο και μαθήτευσε δίπλα σε ένα θείο του που ήταν διάσημος λουκουμοποιός. Παρόλο που στην αρχή, οι συριανοί ήταν καχύποπτοι με τους πρόσφυγες και το κλίμα δεν ήταν ευνοϊκό, έμαθε πολύ καλά την τέχνη της ζαχαροπλαστικής. Αργότερα προσπάθησε να μείνει και να εργαστεί στην Αθήνα αλλά τελικά επέστρεψε στην Σύρο, για να δημιουργήσει και να αναπτύξει την δική του επιχείρηση. Έφτιαχνε λουκούμια, τα έβαζε σε μεγάλα καλάθια και  τα πουλούσε σε γιορτές. Επίσης, πολλές φορές έπαιρνε την βάρκα του και πήγαινε στην Ικαρία για να τα πουλήσει στα παραδοσιακά πανηγύρια. Την δεκαετία του 1940 γνώρισε την γυναίκα του και άνοιξε ένα δικό του ζαχαροπλαστείο στο λιμάνι της Ερμούπολης. Στο τέλος της συνέντευξης, η Ευθυμία δίνει έμφαση στην αλληλεγγύη που έδειχναν οι πρόσφυγες μεταξύ τους και στην προσπάθεια διατήρησης της συλλογικής τους μνήμης.

Crédits photographiques de l’image à la une : portrait d’Euthimia Kehagia avec son mari vers 1960. Les photographies de madame Ntina Sikoutri ont été déposées à la phonothèque de la MMSH (CC BY-NC-BY).

  1. H συλλογή προφορικών μαρτυριών “Μικρασιάτες πρόσφυγες του 1922 στη Σύρο“  κατατέθηκε σε συνεργασία με το Ιστορικό Αρχείο Κυκλάδων της Σύρου στην  Φωνοθήκη του Κέντρου Μεσογειακών και Ανθρωπιστικών Σπουδών (maison méditerranéenne des sciences de l’homme). Οι προφορικές μαρτυρίες έγιναν στο πλαίσιο του προγράμματος “H πόλη στους νεότερους χρόνους” με επικεφαλή τον καθηγητή νεότερης ιστορίας, Χρήστο Λούκο, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών. []

Corpus des réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922 = Συλλογη προφορικων μαρτυριων μικρασιατων προσφυγων του 1922 στη Συρο

En 2013, le corpus sonore “Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922” a été déposé conjointement au sein des Archives historiques de l’île de Syros et à la phonothèque de la MMSH et traités à la phonothèque en langue grecque et française. Les notices en langue française sont accessibles sur la base de données Ganoub, celles en langue grecque le sont aux  Archives historiques de l’île de Syros et sur les Carnets de la phonothèque, sous forme de billets.

Notice corpus en langue française sur Ganoub.

To 2013 η συλλογή προφορικών μαρτυριών  “Μικρασιάτες πρόσφυγες του 1922 στη Σύρο  κατατέθηκε σε συνεργασία με το Ιστορικό Αρχείο Κυκλάδων της Σύρου στην Φωνοθήκη του Κέντρου Μεσογειακών και Ανθρωπιστικών Σπουδών (maison méditerranéenne des sciences de l’homme). Οι προφορικές μαρτυρίες έγιναν στο πλαίσιο του προγράμματος “H πόλη στους νεότερους χρόνους” με επικεφαλής τον καθηγητή νεότερης ιστορίας, Χρήστο Λούκο, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών. Η επεξεργασία και η τεκμηρίωση των μαρτυριών έχουν γίνει κυρίως στη γαλλική γλώσσα,  μπορούμε όμως να βρούμε  στην ελληνική, την περίληψη και τον τίτλο της κάθε μαρτυρίας.  Οι πληροφορίες, τα δεδομένα και  τα μεταδεδομένα της συλλογής  στη γαλλική γλώσσα είναι προσβάσιμα από τη βάση δεδομένων Ganoub, ενώ στην ελληνική γλώσσα είναι διαθέσιμα με τη μορφή μικρών άρθρων  στην  ενημερωτική ιστοσελίδα της φωνοθήκης Les carnets de la phonothèque.

Οι 29 συνεντεύξεις πραγματοποιήθηκαν  το 1994 έως το 2001 από την ιστορικό Κατιλένα Σταθάκου, την  αρχειονόμο και προϊσταμένη του Ιστορικού Αρχείου Κυκλάδων Αγγελική Ψιλοπούλου και την τραπεζικό υπάλληλο  Μαργαρίτα Καλουτά. Έξι ακόμα συνεντεύξεις έγιναν μεταγενέστερα, το 2015 από την βιβλιοθηκονόμο Ελένη Λούκου. Οι μαρτυρίες είναι από πρόσφυγες πρώτης και δεύτερης γενιάς που εγκαταστάθηκαν στη Σύρο μετά την μικρασιατική καταστροφή του 1922. Ακολουθήθηκε η μέθοδος της ελέυθερης συνέντευξης, αλλά με βάση  ειδικό ερωτηματολόγιο και κατά την εγγραφή χρησιμοποιήθηκε μαγνητόφωνο.

Liste des notices en langue française et billets en langue grecque :
Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922 :

7 août 2001, entretien avec Euthimia Tsaousoglou et sa fille = 7 Αυγούστου του 2001, συνομιλία με τη Βασιλεία Τσαούσογλου και την κόρη της : https://phonotheque.hypotheses.org/15109

9 août 2001, entretien avec Euthimia Kehagia = 9 Αυγούστου 2001, συνέντευξη με την Ευθυμία Κεχαγιά : https://phonotheque.hypotheses.org/15111

9 août 2001, entretien avec Chrysanthos Vagianos = 9 Αυγούστου 2001, συνέντευξη με τον Χρύσανθο Βαγιανό : https://phonotheque.hypotheses.org/15121

9 août 2001, entretιen avec Despina Dimou=9 Αυγούστου 2001, συνέντευξη με  τη Δέσποινα Δήμου : https://phonotheque.hypotheses.org/15672

8 août 2001, entretien avec Katerina Kardamitsi = 8 Αυγούστου 2001, συνέντευξη με την Κατερίνα Καρδαμίτση https://phonotheque.hypotheses.org/15667

 

 

Crédits photographiques : Syra , 1850,  Library of Congress. Pas de restriction de droits connues.

La recette du mois : les loukoums

Pour mieux faire connaître les archives sonores de la phonothèque de la MMSH, le dernier lundi du mois, nous vous faisons découvrir des recettes de cuisine enregistrées et révélées par les informateurs sur le terrain le dernier lundi du mois. La recette de la semaine est celle des loukoums. Elle a été rédigée en collaboration avec Hélène Loukou et Ariane Néroulidis, chargées de la valorisation de la collection sonore sur les Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros.

La phonothèque de la MMSH traite actuellement un fonds sonore enregistré auprès de témoins de la première et seconde génération de grecs qui ont fui la Turquie suite à la catastrophe de Smyrne en 1922 et se sont réfugiés sur l’île de Syros. Une partie d’entre eux ont travaillé comme pâtissiers sur l’île, avec comme spécialité le loukoum, tant est si bien qu’aujourd’hui Syros organise chaque année un festival du loukoum… Ce sont sans doute des grecs venus de l’île de Chios1 en 1832 qui ont apporté la recette sur l’île et ouvert des manufactures. Cette tradition s’est développée à Syros avec l’arrivée des réfugiés d’Asie-Mineure jusque dans les années 1960.  Certaines entreprises familiales ont été créées en Asie-Mineure bien avant les événements de 1922 et se sont perpétuées sur quatre générations jusqu’à aujourd’hui. Parmi les 29 entretiens de cette collection conservés à la phonothèque,  quatre confiseurs témoignent de cet essor : Christos Pavlidis, Giorgos Sikoutris, Nikolaos Kehagias, Evangelos Makropoulos,  Certains, comme Ilias Pavlidis, ont commencé à vendre des beignets sur la plage ou dans la rue, avant de créer leur propre pâtisserie. D’autres, comme Giorgos Sikoutris, originaire de Smyrne,  étaient déjà maîtres dans l’art des loukoums et ont contribué à faire du loukoum une spécialité locale2. Les saveurs des loukoums de Syros sont nombreuses, les plus courantes sont la rose, la pistache, la bergamote ou la noix de coco.

Si la recette n’est pas précisément indiquée dans les entretiens (secret de fabrication oblige) nous vous proposons d’écouter dans ce billet plusieurs histoires autour du loukoums et nous vous indiquons deux recettes – à la rose et à la pistache – qui s’en inspirent, au plus proche des ingrédients que les réfugiés pouvaient trouver sur l’île dans cette première partie du 20ème siècle.

Christos Pavlidis parle de ses parents, Ilias et Kalliopi, qui tenaient une pâtisserie sur le port de Smyrne. Après la grande catastrophe de 1922, ils survivent à Syros grâce à leur art, en se lançant comme vendeurs itinérants. Quelques années plus tard, Christos Pavlidis ouvre sa propre pâtisserie sur le port d’Ermoupoli, 40 rue Proïou.

Giorgos Sikoutris, né en 1907, est le grand-père de Agni Zissidou qui témoigne dans cet extrait. Sa famille avait un magasin de produits laitiers à Smyrne, c’est ainsi qu’il a appris à faire les loukoums alors qu’il savait à peine lire. En arrivant à Syros suite à la Catastrophe de 1922, Giorgos Sikoutris s’installe comme pâtissier et exerce ce métier jusqu’à sa mort en 1993.

Euthimia Kehagias, parle de son père Nikolaos Kehagias qui a quitté Smyrne à l’âge de 13 ans. Suite à la Catastrophe de 1922, ses parents s’installent à Thessalonique où ils ouvrent une pâtisserie. Désireux de créer sa propre entreprise, il se rend à Syros où il est aidé par des pâtissiers renommés, Apergis et Pagonis. Pour démarrer dans le métier, il collabore avec Giorgos Sikoutris (cf entretien n°4455). Ils commencent alors comme vendeurs itinérants, proposant leurs services lors des fêtes traditionnelles, puis ils louent un bateau pour faire du commerce sur l’île d’Icarie. Dans les années 1940, Nikolaos Kehagias ouvre sa propre pâtisserie sur le port d’Ermoupoli.

Loukoums à la rose et aux  pistaches 

Ingrédients : 75g de fécule de maïs (maïzena), 2 verres d’eau,  1 citron, 350g de sucre en poudre,  un peu de colorant alimentaire rouge3 et vert4 à laisser fondre dans un peu d’eau avec le colorant, 1 cl d’eau de rose,  des pistaches, du sucre glace, de la gélatine en feuille5

– Préparez un moule  rectangulaire pas trop haut (un moule à cake par exemple) pour une pâte d’une épaisseur d’environ 3 cm. Huilez le fond et les parois et saupoudrer d’un peu de fécule dans le fond.

– Dans une casserole, versez le sucre et le jus de citron, puis ajoutez le premier verre d’eau et faites chauffer à feu moyen, jusqu’à ébullition.

– Ajoutez en une fois la fécule délayée dans  le deuxième verre d’eau.

– Cuire à feu doux, sans cesser de remuer à l’aide d’une spatule en bois pendant 20 à 30 minutes.

– Dès que le sirop écume en surface, si le fond de la casserole ne se recouvre pas immédiatement, le sirop est alors suffisamment épais. Il faut faire attention à éviter la formation du caramel, car le sirop doit rester incolore.

– Ajoutez ensuite le colorant (mélangé à un peu de sucre glace et la gélatine diluée dans trois cuillères à soupe d’eau  ou eau de rose pour ceux à la rose ).

– Bien mélanger et cuire à nouveau 3 minutes,  versez la préparation dans le moule, incorporez à ce moment-là les pistaches si nécessaire.

– Lissez à la spatule, puis laissez reposer un moment le temps de refroidir.

– Coupez la pâte en dés à l’aide d’un couteau huilé à lame fine. Roulez au fur et à mesure dans un mélange moitié fécule moitié sucre glace. Renouvelez l’enrobage plusieurs fois si nécessaire.

Consultez l’index des recettes de cuisine publiées sur Les carnets de la phonothèque.

*****

A voir à Syros, l’exposition sur l’histoire du loukoum au Musée de l’industrie – Centre de la culture technique  d’Ermoupoli. Dans une vidéo de présentation du musée des familles de réfugiés de quatrième génération expliquent la fabrication et l’histoire des loukoums.

Pour fabriquer ces confiseries en plus grande quantité ou voir la technique en image, une vidéo d’un fabricant de loukoums de Syros reprend (en langue grecque) la recette pas à pas.

Crédits : Mathilde Bresc pour la réalisation de la recette et les photographies des loukoums

Crédits photographiques : Loukoums au citron, JaHoVil (Jacques), 2007. (CC BY-NC-SA 2.0) et photographie à la une Loukoums photographiés par Laetitia (CC BY-NC 2.0).

  1. Chios est une île grecque de la mer Égée proche des côtes turques, connue pour sa production de mastic, gomme naturelle issue de la sève de lentisque. []
  2. La pâtisserie Sikoutris a participé à l’exposition du Musée industriel d’Ermoupoli sur l’histoire de la pâtisserie. []
  3. bio à base de betterave. []
  4. bio à base d’épinards. []
  5. Ici nous avons utilisé de la gélatine bio par choix personnel, les feuilles d’agar agar fonctionnent très bien ou encore, la pectine  de fruits. []

Fuir Smyrne en bateau en 1922

En 2013, la phonothèque de la MMSH a numérisé et traité une collection sonore déposée par les Archives historiques des Cyclades (Grèce) portant sur les réfugiés de la catastrophe de Smyrne de 1922 sur l’île de Syros. Une série de billets présente ces entretiens en langues française, grecque et anglaise.

Plusieurs témoignages issus de la collection sur les Réfugiés d’Asie-Mineure sur l’île de Syros en 1922 évoquent la fuite en bateau des grecs de Smyrne et de sa région depuis les côtes d’Asie Mineure en septembre 1922. Sur les ports1 sont amarrés des bateaux grecs, français, américains et anglais qui vont transporter les grecs persécutés jusqu’en Grèce. Les récits de la fuite des réfugiés de la première et de la deuxième génération racontent les épreuves de la vie comme la  maladie,  la mort,  l’amitié ou encore l’amour.

Ceux qui habitent à l’intérieur des terres sont contraints de parcourir de longues distances à pied, en emportant seulement leurs enfants, comme la famille de Timonidou (entretien n°4465) qui est partie de la Haute-Mésopotamie jusqu’à Mersin ou encore la famille Chrisafidis (entretien n°4458) qui a fait le chemin d’Eskişehir jusqu’à Antalya. Ils racontent comment, pour éviter les mauvais traitements et les arrestations durant le voyage, ils échafaudent différentes ruses : les filles revêtent des vêtements d’homme, tandis que les garçons portent des pantalons plus courts pour paraître plus jeunes. Comme les autorités turques interdisent aux grecs de transporter des objets de valeur, les femmes cousent des pièces d’or dans le revers de leur jupon ou de leurs chaussettes, d’autres vont jusqu’à les avaler. Une fois obtenue une place – si convoitée – sur les bateaux surchargés, ils doivent encore affronter les dangers de la mer agitée et l’épidémie de typhus.

Ce billet reprend les récits directs et indirects de trois témoins : Despina Dimou, Despina Eleftheriadou et un réfugié qui a souhaité demeurer anonyme.

Despina Dimou est une réfugiée de la première génération originaire d’Aïvali, ville au nord-ouest de la mer Egée. Toute la famille a réussi à s’enfuir, à l’exception des grands-parents. Ils ont embarqué sur les bateaux nord-américains qui les ont conduit à Mytilène, sur l’île de Lesbos, située en face de la côte turque. Ils y ont vécu quelques temps puis se sont installés à Syros.

Despina Dimou : A Aïvali, des bateaux anglais et américains sont venus nous chercher.
Enquêtrice : Il y avait beaucoup de familles ?
Despina Dimou : Ceux qui voulaient partir, c’est à dire tous, puisqu’on pouvait pas rester, les turcs nous chassaient. Il m’est arrivé une aventure en route, comme on était des gens pieux, j’avais pris avec moi une icône… (l’informatrice se met à pleurer) (…) Ma mère avait de l’argent sur elle, des livres turques, qu’elle avait cousues dans l’ourlet de ses vêtements et les turcs n’ont rien remarqué. Mais ils lui ont pris autre chose, une petite montre je crois, qu’ils lui ont rendue par la suite en lui disant “nous ne prenons pas les accessoires féminins” Ils se sont comportés avec gentillesse, on ne peut pas dire le contraire. Mais nous, on tremblait comme des oiseaux. Puis on est partis à Mytilène.
Enquêtrice : Qu’est-ce que vous aviez pris d’autre avec vous ?
Despina Dimou : Pas grand chose : un matelas, une poule bouillie pour la manger.

Despina Eleftheriadou est une réfugiée de la deuxième génération. Elle raconte la fuite de ses parents originaires d’Istanbul (alors Constantinople) en reprenant le récit familial entendu dans sa jeunesse. Lors des événements de 1922, sa mère réussit à embarquer sur un bateau, avec sa mère et sa soeur. Sur le bateau elle rencontre son futur mari. A leur arrivée en Grèce à Ioannina, ils se marient et fondent une famille. Ils travaillent pendant 6 ans dans les usines de la région avant de s’installer à Syros.

Despina Eleftheriadou  : Ma mère m’a raconté : ils nous ont mis sur un bateau et nous avons voyagé pendant un mois. La saleté, nulle part où te laver, des poux, rien à manger… On pensait qu’on allait mourir sur le bateau.
Enquêtrice : Qui a réussi à s’enfuir dans votre famille?
Despina Eleftheriadou : Elle, sa mère, sa soeur…
Enquêtrice : Les femmes donc ?
Despina EleftheriadouToutes les femmes. Les hommes avaient été exilés et ils sont morts de faim et de soif.
Enquêtrice : Elles ont pu prendre des affaires avec elles ?
Despina EleftheriadouElles avaient seulement un matelas, qui nous a sauvé pendant l’Occupation car il était fait de laine à l’intérieur et ma mère fabriquait des vêtements pour les échanger dans des villages contre des pois chiches, du riz, de l’huile, des légumes… (…) Si vous savez ce que ces gens-là ont enduré : ils sont morts très fatigués et malheureux. (…)
Enquêtrice : Et qu’est-il arrivé après le bateau?
Despina EleftheriadouIls sont descendus à Ioannina et ils ont reçu de l’aide de l’Etat pour trouver un logement (…) C’est dans le bateau que ma mère a rencontré mon père. Il avait 17 ans et ils n’avaient pas réussi à l’attraper. Il avait dû s’enfuir car mon père était très malin. Elles étaient 6-7 femmes et il a proposé de les aider. Il dit à ma mère : “Tu me plais beaucoup et j’aimerais que tu deviennes ma femme”. Elle avait 14 ans.

Le troisième entretien présenté dans le billet a été enregistré auprès d’un réfugié de la première génération né à Ikonios en Asie Mineure. En 1922, il se dirige avec sa mère et ses trois frères et soeurs vers la ville de Mersin, sur la côte turque. Arrivés au port, sa mère cherche un moyen pour faire passer des pièces d’or par la douane. Elle fait alors appel à un voisin turc qui a eu une idée : il demande à sa mère d’amener des couteaux et autres ustensiles de cuisine avec de grands manches. Il ouvre une cachette dans les manches et cache les pièces à l’intérieur. Puis, ils en cache dans la doublure de leurs vêtements et leur fait avaler le reste. Ils réussissent à passer la douane sans être découverts. Ils voyagent ensuite dans un un bateau de transport où de milliers des gens sont entassés. Puis ils débarquent dans la ville de Nauplie, dans le Péloponnèse. Après un séjour à Tripoli, ils partent rejoindre des parents à Syros.

(extrait) L’informateur : Durant la catastrophe, nous sommes passés par Mersin. C’était le port où  les bateaux grecs arrivaient pour prendre  les réfugiés. Pour monter sur les bateaux nous devions passer la douane : ils nous avaient interdit de faire passer de l’or, mais nous pouvions emporter de la monnaie grecque, autant de billets qu’on voulait. Ma mère ne savait pas si en Grèce la monnaie turque allait être acceptée et elle s’inquiétait de savoir comment elle allait nourrir ses 4 enfants. On avait de l’or, beaucoup de pièces de livres turques, et elle réfléchissait à comment les faire passer à la douane (…)
Enquêtrice : En Grèce où êtes-vous allés ?
L’informateur : Avec le bateau, nous avons voyagé 7 jours et nous sommes arrivés à Nauplie. A Nauplie, ma mère a loué un logement. Après nous sommes allés à Tripoli, puis notre oncle a envoyé quelqu’un pour nous faire venir à Syros.

Crédits photographiques : photographie à la une Too crowded for comfort, 1921, Library of Congress. Pas de restrictions de droits connues.

Vignette de soundcloud : Smyrna, Silas and Anna Weaver Hertzler Papers. Middle East Photographs, 1919-20. HM1-197. Box 19 Folder 1 photo 1822. Mennonite Church USA Archives – Goshen. Goshen, Indiana. Pas de restrictions de droits connues.

  1. Dans les entretiens, quatre ports sont cités par les réfugiés : Antalya, Istanbul – anciennement Constantinople-, Izmir – anciennement Smyrne -, Mersin. []

Voyage au son de la Méditerranée = ταξιδευοντας με ηχους της μεσογειου

Ce billet est une présentation des activités de la Phonothèque de la MMSH en langue grecque. Notons qu’un certain nombre de notices sur Ganoub mentionnent la Grèce, à travers des récits de migrants, concerts, conférences… En collaboration avec les Archives des Cyclades, un corpus sur les réfugiés d’Asie Mineure sur l’île de Syros en 1922 en langue grecque est actuellement en cours de traitement par deux locutrices grecques. Voilà plusieurs raisons de mettre à l’honneur le berceau de la Méditerranée…

Η Φωνοθήκη του Κέντρου Μεσογειακών και Ανθρωπιστικών Σπουδών (Maison Méditerranéenne des Sciences de l’Homme-MMSH) έχει ως στόχο τη συγκέντρωση, από την ευρύτερη γεωγραφική περιφέρεια της Μεσογείου, ηχογραφήσεων που κρίνονται ότι έχουν αξία εθνολογική, κοινωνιολογική, γλωσσολογική, ιστορική, μουσικολογική και λογοτεχνική.

Τα τεκμήρια της Φωνοθήκης παρέχουν, από τη σκοπιά των προφορικών μαρτυριών, γνώσεις και πληροφορίες που δεν καλύπτονται από τις συμβατικές πηγές πληροφόρησης και συγχρόνως εμπλουτίζουν τις υπάρχουσες.

Οι ηχογραφήσεις έχουν κατατεθεί από ερευνητές που ασχολούνται με την προφορική ιστορία ή από συλλόγους που υποστηρίζουν την τοπική κληρονομιά.

Σε συνεργασία με τη Φωνοθήκη και ανάλογα με τις θεματικές οι ερευνητές ορίζουν τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες επιθυμούν να γίνεται η πρόσβαση των δεδομένων τους.

Η Φωνοθήκη μεταδίδει τα ακουστικά αρχεία, προσέχοντας ιδιαίτερα τα ευαίσθητα δεοντολογικά ζητήματα.

Τι μπορούμε να βρούμε στη Φωνοθήκη του MMSH ;

Στη Φωνοθήκη έχουν κατατεθεί πάνω από 7.000 ώρες ηχογραφήσεων από το 1950 έως σήμερα.

Οι ηχογραφήσεις βασίζονται σε τέσσερις άξονες :

– Άυλη πολιτιστική κληρονομιά

– Προφορική ιστορία, ζωντανές μαρτυρίες και συλλογικές αναμνήσεις

– Γλωσσική και πολιτιστική ταυτότητα

– Eπιστημολογία και μέθοδοι: εργαστήρια, σεμινάρια και μαθήματα

Πώς να ακούσουμε τις ηχητικές συλλογές ;

Η Φωνοθήκη είναι ανοικτή για το κοινό τις καθημερινές (επίσκεψη κατόπιν ραντεβού).

Μέσω της βάσης δεδομένων  Ganoub1, o χρήστης έχει τη δυνατότητα σύνθετης και απλής αναζήτησης και πρόσβασης στις τεκμηριωμένες πληροφορίες. Εάν δεν υπάρχουν δεοντολογικά ζητήματα, ο χρήστης μπορεί να ακούσει διαδικτυακά τις ηχογραφήσεις.

Μια Φωνοθήκη που λειτουργεί δικτυακά :

Η βάση Ganoub είναι προσβάσιμη από  τις παρακάτω πλατφόρμες αναζήτησης :

Η πλατφόρμα Le portail du patrimoine oral που έχει τη δυνατότητα ταυτόχρονης αναζήτησης σε δέκα ηχητικά αρχεία στη Γαλλία.

Η πλατφόρμα Isidore δίνει πρόσβαση σε ψηφιακά και ψηφιοποιημένα δεδομένα σε ποικίλες μορφές που αφορούν τον τομέα των Κοινωνικών και Ανθρωπιστικών Επιστημών.

Η πλατφόρμα Calames είναι ένας online κατάλογος με αρχεία και χειρόγραφα για την τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Από το Φεβρουάριο του 2014, η Φωνοθήκη  συμμετέχει στο πρόγραμμα Europeana Sounds. Το συγκεκριμένο πρόγραμμα συντονίζεται από τη British Library και συνεργάζεται με 24 εθνικές βιβλιοθήκες, ιδρύματα και ερευνητικά κέντρα που σχετίζονται με τον ήχο, σε 12 ευρωπαϊκές χώρες.

7184678297_efe5087bdd_z

Crédits photographiques :

Syros Port, 1961, Jamwillemsen. CC BY-NC-SA 2.0.

Spacecraft 2 TV-11967-1968, San Diego Air and Space Museum Archive. Pas de restrictions de droits connues.

  1. O Nότος στη αραβική γλώσσα []

Un documentaire sur la phonothèque de la MMSH

photogramme docu helen Entre mai et août 2013, Hélène Loukou, étudiante en bibliothéconomie à l’Université de Thessalonique en séjour Erasmus en France, a réalisé un film documentaire sur la phonothèque de la MMSH. Elle a été accompagnée dans son projet par Maria Zitaki, étudiante aux Beaux-arts à Marseille en séjour Erasmus également, et par Frédéric Porta, infographiste. Merci à eux de nous raconter comment la vie de la phonothèque et de ses collections.

 

Je profite de ce billet pour remercier tou(te)s celles et ceux qui ont travaillé à la phonothèque, pour de petites ou de longues périodes, et qui l’ont enrichie de leur créativité et de leur expérience. Bonne route à chacun(e) !

ANOIKTH ΠΡΟΣΒΑΣΗ ! ΑΝ ΟΧΙ ΤΩΡΑ, ΠΟΤΕ ?

Ποιος φοβάται την ανοικτή πρόσβαση;  είναι ο τίτλος του  κειμένου  που εμφανίστηκε αρχικά στην  γαλλική εφημερίδα Le Monde στις 15 Μαρτίου 2013  με υπογραφές από 60 μέλη της  ευρύτερης πανεπιστημιακής και ερευνητικής κοινότητας (από πρυτάνεις πανεπιστημίων ανθρωπιστικών επιστημών μέχρι βιβλιοθηκονόμους, εκδότες και φοιτητές). Οι συγγραφείς προτάσσουν την ανάγκη οικειοποίησης της λογικής της ανοικτής πρόσβασης στο επιστημονικό υλικό από όλα τα πανεπιστημιακά  και ερευνητικά ιδρύματα.  Η  ελεύθερη  γνώση είναι ο μόνος τρόπος για μία  μάθηση μη  περιχαρακωμένη, ελεύθερη για όλους, χωρίς οικονομικούς περιορισμούς και προνομιούχες τάξεις. Βρίσκοντας εναλλακτικούς τρόπους πρόσβασης στην επιστημονική γνώση, ενισχύουμε τον κόσμο με τον πλούτο των αξιολογημένων πληροφοριών, δίνουμε  νέα ώθηση στην έρευνα και δεν  αφήνουμε την οικονομική κρίση να αποθαρρύνει την ανάγκη της μάθησης.

Το κείμενο βρίσκεται στον ιστότοπο I love Open Access που μαζεύει  υπογραφές για την προώθηση του εγχειρήματος, απαντάει σε συχνές ερωτήσεις και έχει δημίουργησει ένα γλωσσάριο με όρους σχετικά με την ανοικτή πρόσβαση.

Υπόγραψε και εσύ, αν όχι τώρα, πότε;

(το κάλεσμα,  απευθύνεται σε όλους, φοιτητές, βιβλιοθηκονόμους, δημοσιογράφους κλπ) 

L’information sur la pétition en français sur Les carnets de la phonothèque : http://phonotheque.hypotheses.org/10615